جنگ سرد نفت

سه شنبه سوم شهریور ماه 1394جنگ سرد نفت

"جنگ سرد نفت" یکی دیگر از کتاب های قدیمی است که به موضوع نفت و سیاست پرداخته است. این کتاب حدودا 56 سال پیش به چاپ رسیده است. نویسنده فرانسوی به نام "پیر فونتین» این کتاب را تالیف کرده و شمس الدین امیر علایی آن را ترجمه کرده است. کتاب توسط اتنشارات ابن سینای تهران، چاپخانه تابان به زیور طبع آراسته شده است.

کتاب برخلاف طرح جلد ساده و بسیار معمولی آن، حاوی مطالب سیاسی خواندنی و تحلیل های جدی در زمینه مسایل جهانی نفت است. محتویات آن صرفا به مسایل نفتی ایران بر نمی گردد، بلکه مسایل نفتی خاور میانه و سپس مسایل نفت جهانی را نیز در بر می گیرد. مسایل در برگیرنده کتاب را می توان به اختصار در فهرست زیر ردیف کرد :

الف: قدرت نفت (طرح و تحلیل مسایل جهانی نفت در نیمه اول قرن بیستم).

ب: خطر شکست فرانسه به واسطه اشتباه یک تراست آمریکایی.

ج : سهام روسی و طلبکاران نفتی روس.

د: نفت، علت عظمت و شکست هیتلر.

ر: جریان عجیب ایتالیا و حبشه.

ص: نفتی های انگیس و آمریکا.

ط: تاریخ مکزیک، یک حادثه نفتی!

ف: یک داستان ساده برزیلی.

ق: ایران نقطه حساس جهانی.

ک: خطر جنگ در خاور میانه.

ل: خطر تبدیل جنگ سرد به جنگ گرم!
                           

    *   *   *

هر چند، هم مولفِ کناب  و هم مترجم آن، اینک در میان ما نیستند  ولی تصویر نسبتا روشنی از شرایط نیم قرن پیش و حتی فراتر از آن برای ما ترسیم نموده اند که بر اساس آن می توان درک عمیق تری نسبت به وضعیت سیاسی و اقتصادی آن روزگار به دست آورد.

مولف کتاب، پییر فونتن، علاوه بر این کتاب، اثر دیگری به نام «جنگ مخفی نفت» نوشته است. ایشان در مجموع معتقد اند که پیش بینی حوادث جهانی، بدون توجه و تحلیل مسایل نفتی  امکان پذیر نیست. ناشر در پیشگفتار خود اظهار می دارد که پیش بینی های مولف چه در ایران و چه در خاور میانه، درست از آب در آمده اند. لذا آن را یک کتاب استثنایی می داند و مولف آن را یک نظریه پرداز حرفه ای می شمارد.

فونتین سابقا در روزنامه های متعددی به کار روزنامه نگاری سرگرم بود. کتاب حاضر که در واقع حاصل نظریات سیاسی اوست به شکل عجیبی با اتفاقات سیاسی/ اقتصادی او همحوانی یافت. مولف در کتاب دیگرش، «جنگ مخفی نفت» این پیش بینی ها را با  دقت بیشتری کاویده و دلایل قویتری را به آنها افزوده است.

او چون اهل فرانسه است، مسایل نفتی این کشور را با دقت بیشتری بررسی نموده... به طوری که گه گاه تعصب ویا بهتر بگوییم حساسیت وی نسبت به کشورش را بروشنی نمایان ساخته است.

البته سایر فصول کتاب، چندان هم از این حساسیت، بی بهره نمانده است. فصل مربوط به مسایل نفتی ایران نیز با حساسیت خاصی دنبال شده است. نقشه ها و نمودارهای موجود در کتاب، کمک شایانی به خواننده می کند. بویژه زمانی که قصد مقایسه دو اتفاق یا دو ماجرای همزمان، مورد نظر باشد.

این کتاب ، یک فصل الحاقی دارد به نام نفت در آمریکای لاتین! در آنجا مولف به یکایک کشورها سر زده و گزارشی از و ضعیت سیاسی/ اقتصادی هر کشور را به متن کتاب ضمیمه نموده است. ناگفته نماند که افزودن هر گزارش، با تشریح وضعیت نفتی هرکشور همراه است.

 و اما در مورد ایران!

از 300 صفحه کتاب، 50 صفحه به ایران و شرایط نفتی آن اختصاص دارد. اوضاع ایران تقریبا پس از پایان گرفتنِ جنگ جهانی دوم، دنبال شده است. در این فصل مسایل متعددی مورد بحث و جدل قرار گرفته است. مثلا آذربایجان و کمک های بی حساب و کتاب روسیه به آن! هندوستان و ابستگی بی حد و حصر بریتانیا به آن! (که مولف از آن، تحت عنوان وابستگی تاریخی یاد می کند. همچنین قفقاز و افکار تزار و شرایط ناپایدار آن!)

کتاب به موضوع کمپانی نفت ایران و انگلیس- که اسم و رسم آن برهمگان مشهود است- هم پرداخته. مولف با تعجب می افزاید مساحت ایران 1645000 کیلومتر مربع است یعنی سه برابر خاک فرانسه وسعت دارد. و سیستم آن نیز ملوک الطوایفی است....و بعد تلویحا به این نتیجه می رسد که این کشور، در و پیکر حسابی ندارد! او حدس می زند که عملا روس ها شمال کشور را خواهند داشت و انگلیسی ها جنوب آن را!

                                                      * * *

در این کتاب نقشه خوبی از منابع نفتی خاورمیانه در نیمه اول  قرن بیستم درج شده که به عنوان حسن ختام، این نقشه را در اینجا درج می کنیم.

نقشه ذخایر نفتی

احمد کعبی فلاحیه

(نقل مطلب با ذکر ماخذ آزاد است)