چرایی کنسولگری انگلیس در کرمان/قسمت دوم

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، حضور انگلستان در ایران با تأسیس کنسولگری این کشور در کرمان وارد مرحله‌ای تازه شد. افزون بر سیاست‌های استعماری پیشین، دولت انگلستان با هدف تأمین امنیت هندوستان ـ به‌عنوان مهم‌ترین مستعمره خود ـ بر گسترش نفوذ سیاسی و اداری خویش در ایران تأکید ورزید. در این چارچوب، جنوب ایران به عرصه اجرای برنامه‌های راهبردی و سیاست‌های استعماری انگلستان تبدیل شد.

بر پایه این نگرش، مناطق جنوب‌شرقی ایران، شامل سیستان، کرمان و بلوچستان، به دلیل موقعیت سوق‌الجیشی و همجواری با مرزهای هندوستان، در قرن نوزدهم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شدند. سیستان از شمال و شمال‌غرب به خراسان، از شرق به قندهار و زابلستان و از جنوب و جنوب‌غرب به مکران و کرمان محدود می‌شد. بلوچستان نیز از دیرباز بخشی از قلمرو کرمان به‌شمار می‌رفت و یکی از مهم‌ترین ولایات ایالت کرمان محسوب می‌شد.

در همین دوره، انگلستان همانند روسیه از امتیاز کاپیتولاسیون بهره‌مند شد؛ امتیازی که به این دولت اجازه می‌داد در هر نقطه‌ای از ایران که مصلحت می‌دید، کنسولگری و نمایندگی تجاری تأسیس کند. بر این اساس، نخستین نمایندگی‌های محلی و کنسولی انگلستان عمدتاً در مناطق جنوبی ایران ایجاد شد. افزون بر این، انگلستان از سال ۱۱۷۵ هـ.ق / ۱۷۶۲ م دارای نماینده‌ای مقیم در بوشهر بود.

از اواخر قرن نوزدهم میلادی، روند تأسیس کنسولگری‌های انگلستان در شهرهای مختلف ایران، اعم از کوچک و بزرگ، با شتاب بیشتری دنبال شد. بررسی علل این گسترش و پیامدهای آن نشان می‌دهد که کنسولگری‌های کرمان و سیستان از مهم‌ترین پایگاه‌های نفوذ انگلستان در جنوب‌شرق ایران به‌شمار می‌آمدند. این کنسولگری‌ها نه‌تنها ابزاری برای مقابله با قدرت‌های رقیب در ایران بودند، بلکه در چارچوب سیاست کلان دفاع از هندوستان، زمینه‌ساز حضور و نفوذ نظامی انگلستان در منطقه نیز شدند.