انقلاب اسلامی و كاركنان صنعت نفت

خانواده صنعت نفت ایران توانسته است با ایفای نقش‌های برجسته در پیروزی انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس، اصالت و پایبندی خود را به ارزش‌های ملی و اسلامی بیش از پیش اثبات کند.

این گزارش به بررسی نقش کارکنان صنعت نفت در انقلاب اسلامی، اعتصابات سال ۱۳۵۷ و تأثیرات استراتژیک آن بر صنعت نفت و سیاست‌های ملی می‌پردازد.

حضور کارکنان شرکت نفت آبادان در جشن پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، نمادی از نقش کلیدی آنان در تاریخ معاصر ایران است. در آن زمان، کارکنان صنعت نفت با اقدامی حساب‌شده و به دستور حضرت امام خمینی (ره)، شیرهای نفت را بستند و با قطع صادرات نفت به غرب، امید ماندن رژیم طاغوت را ناامید کردند؛ اقدامی که شرافت صنعت نفت ایران را به رخ جهانیان کشید.

اعتصابات کارکنان نفت در حالی شکل گرفت که پایه‌های حکومت پهلوی لرزان بود و شاه ایران، در مواجهه با درخواست حمایت بیگانگان، وعده صادرات نفت به آنان می‌داد. در این شرایط، کارکنان صنعت نفت اهواز و آبادان مهم‌ترین و منسجم‌ترین تشکل اعتراض‌آمیز خود را در نیمه پاییز ۱۳۵۷ شکل دادند.

اعتصاب هزاران نفر از کارکنان، بخش‌های مختلف صنعت نفت را فرا گرفت و دولت شاهنشاهی مرتکب خطایی استراتژیک شد؛ زیرا شرایط کارکنان نفتی را در مذاکرات جدی نگرفت و آنان ناگریز شدند واکنشی جدی‌تر نشان دهند. میدان‌های نفتی اهواز، بزرگ‌ترین میدان‌های نفتی کشور، نخستین صحنه اعتراض کارکنان شدند.

با شکل‌گیری اعتراض سراسری، اندیشه ایجاد یک مرجع سیاست‌گذار و هدایتگر در سطح صنعت نفت شکل گرفت و مذاکرات پراکنده کارکنان برای سامان‌دهی اعتصابات، رنگ و بوی جدی‌تری به خود گرفت. کارکنان نفت به خوبی دریافته بودند که اعتصاباتشان تا چه اندازه می‌تواند حکومت پهلوی را متزلزل کند.

به دلیل آنکه رژیم شاه نفت ایران را در اختیار اسرائیل قرار می‌داد تا وسیله سرکوب مسلمانان فلسطین شود، حضرت امام خمینی (ره) در یکی از فرمایشات خود به طور مستقیم به نفت اشاره و تأکید کردند:
“این وضعیت از دیدگاه شرعی و همچنین منافع ملی مردم ایران قابل قبول نیست.”

به این ترتیب، اعتصاب کارکنان نفت رفته‌رفته از یک اعتراض صنفی به خروشی سراسری تبدیل شد و از دو جنبه فشار شدیدی بر رژیم پهلوی وارد کرد:
۱. بستن گلوگاه‌های تولید نفت و قطع شریان اقتصادی حکومت؛
۲. حضور فعال کارکنان صنعت نفت در میان معترضان، که سبب انسجام فکری اعتصاب‌شدگان می‌شد.

جایگاه استراتژیک نفت و توجه حضرت امام خمینی (ره) به موضوع، اعتصابات را به یک ابزار حیاتی سیاسی و اقتصادی تبدیل کرد.

سازمان‌دهی اعتصاب و نقش کمیته کارکنان

کارکنان نفت برای ساماندهی اعتراض‌های خود، پیشنهاد تشکیل یک کمیته اجرایی برای کنترل رفتارهای سیاسی و شیوه مخالفت‌ها را ارائه کردند. پس از برگزاری انتخابات، اعضای «کمیته سازمان‌دهنده کارکنان صنعت نفت» معرفی شدند.

این کمیته بررسی دقیقی از نیاز داخلی به نفت انجام داد و مشخص شد برای تأمین سوخت زمستانی، روزانه ۳۵۰ هزار بشکه نفت خام کافی است. برخی پالایشگاه‌ها مسئول تأمین سوخت زمستانی مردم شدند.

در روزهای میانی پاییز ۱۳۵۷، دولت برای خنثی کردن اعتصاب، با دعوت از بازنشستگان و به‌کارگیری نظامیان قصد داشت تولید نفت را از سر گیرد، اما این تلاش شکست خورد و بخش‌هایی از تأسیسات به دلیل عدم آشنایی نظامیان با نحوه کار، آسیب دید.

مجموعه این اقدامات نشان داد که گردش چرخ صنعت نفت تنها با دستان کارکنان میسر است. نظامیان شاه با زور و سر نیزه تلاش کردند کارکنان اعتصاب‌کننده را به محیط‌های عملیاتی بازگردانند، اما نتیجه‌ای جز حمایت امام خمینی (ره) از اعتصاب‌ها حاصل نشد.

اعتصاب، غیرقابل شکست بود. ادامه عدم تولید نفت، علاوه بر تحمل فشارهای نظامی، مستلزم پذیرش پیامدهای تبلیغاتی دولتی علیه کارکنان انقلابی بود. نقل است که رئیس‌جمهور وقت آمریکا در گفت‌وگوی کوتاه تلفنی با محمدرضا پهلوی گفته بود: «Cut oil, Cut live!»

در چنین شرایطی، فشار دولت برای شکستن اعتصاب بیش از پیش شد، اما پس از پیام امام خمینی (ره) مبنی بر:
“اینجانب از اعتصاب‌کنندگان در سراسر کشور تقدیر می‌کنم و پشتیبانی خود را از آنان اعلام می‌کنم و به‌ویژه از اعتصاب‌کنندگان شرکت نفت تقدیر می‌کنم و اقدامات دادگاه‌ها و دولت نظامی غاصب را در فشار به آنان برای شکستن اعتصاب تقبیح می‌کنم…”
اعتصاب‌ها بیش از پیش تقویت شد.

باز شدن شیرهای نفت و پیروزی انقلاب

کارگران صنعت نفت پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شیرهای نفت را باز کردند و بازار جهانی به شوک نفتی فرو رفت. محوطه پالایشگاه نفت آبادان در ساعات آغازین روز ۱۶ دی ۱۳۵۷ سرشار از فریادهای آزادی‌خواهانه کارکنان بود:
“صادرات نفت هرگز، تولید فقط برای مصرف داخلی!”

دولت مجبور شد برای تأمین بنزین به واردات روی آورد و کاهش صدور نفت خام، بازار جهانی را به شوک فرو برد. با قطع صادرات نفت، حکومت شاه تنها ابزار قدرت خود را از دست داد و ناتوانی در سرکوب خشم معترضان، او را وادار به فرار در ۲۶ دی ۱۳۵۷ کرد.

با ورود امام خمینی (ره) در ۱۲ بهمن و پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، روزی نو در تاریخ انقلاب اسلامی رقم خورد و نفت ملی شد.