موزه بنزين خانه آبادان

يکشنبه هفتم بهمن ماه 1397

"موزه بنزين خانه آبادان" نخستين موزه از طرح موزه هاي صنعت نفت است كه 28 دي ماه 1395 در محل پمپ بنزين قديمي اين شهر، گشايش يافت. ساختمان اين جايگاه كه تاريخ ساخت آن به سال 1306 خورشيدي (1927 ميلادي) بازمي گردد، پس از مرمت و بازسازي به عنوان موزه در معرض ديد عموم قرار گرفت.

پمپ بنزين آبادان

جايگاه سوخت قديمي آبادان به استناد برخى سوابق به عنوان نخستين جايگاه سوخت در ايران در سال 1306 خورشيدي (1927 ميلادي) در مرکز شهر آبادان احداث شد. اين مکان ابتدا جهت توزيع و فروش نفت سفيد مورد استفاده قرار مي گرفت و حلب هاي پرشده از مواد نفتي در آن به فروش مي رسيد.

با گذشت زمان و با ورود اتومبيل، اين جايگاه به پمپ بنزين تبديل شد .هنگام سوخت گيري در اين پمپ بنزين، ابتدا فرآورده هاي نفتي که در مخازن پرچ شده نگهداري مي شد، با استفاده از تلمبه هاي دستي به ظروف پيمانه اي منتقل و سپس بر اساس نياز هر مصرف کننده، سوخت به وي تحويل داده مي شد.

اما اين جايگاه با ساخته شدن جايگاه جديدي در نزديكي آن، از رده و مدتي كاربري هاي ديگري يافت تا اين كه پس از موافقت وزير نفت در سال 1393 با راه اندازي موزه هاي نفت در آبادان، اين مکان در اولويت هاي صنعت نفت براي تبديل شدن به موزه، قرار گرفت.

پمپ بنزين قديمي آبادان

در همين راستا فاز مطالعاتي و پژوهشي اين پروژه و به موازات آن شناسايي و گردآوري اشيا و اسناد قديمي مرتبط در سراسر کشور به ويژه مناطق عملياتي نفتي آغاز و در دي ماه سال1394، موزه بنزين خانه آبادان وارد فاز عمراني و اجرايي شد.

بالاخره پس از ماه ها کار مستمر و شبانه روزي، اين موزه روز سه شنبه، 28 دي ماه سال 1395، با حضور مهندس کاظمي، معاون وزير و مديرعامل شرکت ملي پالايش و پخش فرآورده هاي نفتي و برخي از مسوولان  وزارت نفت، استاني و مقامات محلي شهر آبادان به بهره برداري رسيد.

  موزه پمپ بنزين آبادان با مساحت 1856 متر مربع، همجوار با جايگاه جديد پمپ بنزين در مرکز شهر و مقابل شوراي شهر آبادان، واقع شده است. اين موزه از يک ساختمان اصلي و دو ساختمان جانبي تشکيل شده است.

ساختمان شماره يك:

نماي عمومي بنزين خانه

ساختمان اصلي موزه که به دليل نوع معماري به کار رفته در آن از ديگر ساختمان ها متمايز شده، شش ضلعي است و نزديک به 90 سال از عمرآن مي گذرد. اين بنا كه در زمان خود، تنها جايگاه سوخت در كشور بود، به منظور بازسازي و برگرداندن آن به شكل اوليه، مورد مرمت و بازسازي قرار گرفت، آن هم در شرايطي که در اثر مرمت  ناشيانه آسيب ديده بود و همين كار را دشوار مي كرد.

آجرهايي كه در بناي اوليه مورد استفاده قرار گرفته بود، آجرهاي بغدادي نام داشت که پس از جستجو در انبارهاي مازاد و خرابه هاي ساختمان هاي بريم و بوارده در آبادان، نمونه هاي مشابه آن ها پيدا شد .اين آجرها در بناي ساختمان اصلي موزه مورد استفاده قرار گرفت. نمونه درها، پنجره ها و چراغ ها نيز به همين روش يافت شد. 

موزه بنزين خانه داخلي

اين ساختمان با نام "ساختمان شماره يك" از دو سالن کوچک تشکيل شده که در هر يک اشياي خاص و منحصر به فردي به نمايش در آمده است .از جمله انواع بشکه، پيمانه نفت و قيف، انواع کيل و پيمانه هاي مدرج و مجموعه اي از حلب هاي20  ليتري مخصوص حمل سوخت و مواد نفتي. همين طور تصاويري از جايگاه هاي قديمي بنزين و توزيع كنندگان سوخت که به وسيله حيواناتي همچون قاطر و شتر، نفت را به نقاط دور دست مي بردند.

ساختمان شماره دو:

در ضلع شمال غربي موزه، ساختمان ديگري با قدمت 60 سال قرار دارد که زماني به عنوان ساختمان پخش مورد بهره برداري قرار مي گرفت. با انتقال اين واحد به نقطه اي ديگر، اين مکان تا مدت ها به عنوان اتاق بدن سازي مورد استفاده قرار مي گرفت و مدتى نيز محل تعمير دستگاه هاى پمپ بنزين بود. از حدود 20 سال پيش اين بخش به علت فرسودگي بنا به انبار تبديل شد.

سالن موزه بنزين خانه

اين ساختمان از چهار سرسرا تشکيل شده است. در سرسراى اول، به عنوان بخش ورودي ساختمان لوازم نفت سوز خانگي و صنعتي و نمونه هايي از اسکناس ها و تمبرهاي صنعت نفت که به مناسبت هاي مختلف چاپ و منتشر شده اند، انواع چراغ لامپا، گردسوز، فانوس، دستگاه خوراک پزي، اجاق فتيله اي، چراغ تلمبه اي نفتي (پريموس) و ... به نمايش گذاشته شده اند.

زماني که اين جايگاه احداث شد، نفت سفيد با حلب هاي 20 ليتري حمل و به وسيله پيمانه يا کيل در اندازه هاي مختلف از يك ليتري گرفته تا 15 ليتري و با استفاده از قيف توزيع مي شد .اما سنگيني کار با حلب و قيف، دست اندرکاران را به فکر استفاده از يک مخزن بزرگ انداخت.

مخزن هاي موزه بنزين خانه

دو مخزن پرچي بزرگ نيز در محوطه مياني ساختمان هاي شماره يك و  دو از ديگر اجزاي تشکيل دهنده موزه است. جالب آن که به دليل نبود فناوري جوش در آن زمان، کليه اتصالات اين مخازن با پرچ انجام شده است.

نقاشي بزرگ ديواركوبي كه روي يكي از ديوارهاي ساختمان شماره يك به چشم مي خورد، اثر دست هنرمندي است كه با جزييات بديع، از روي تصاوير قديمي و تاريخي توزيع نفت و بنزين در شهرها، ترسيم شده است و نظر ببيندگان را به خود  جلب مي كند.

كاميون بنزين خانه

در کنار اين محوطه راهروي باريکي بازديدکنندگان را به پشت ساختمان شماره دو و به محل استقرار سه دستگاه تانکرهاي سوخت قديمي هدايت مي کند. يک دستگاه تانکر قديمي حمل سوخت گازوئيل از نوع ليلاند ساخت کشور انگلستان، يک دستگاه تانکر ليلاند براي حمل سوخت هواپيما و يک دستگاه ماشين آتش نشاني آمريکايي مارك دوژ، از جمله خودروهاي مستقر در اين قسمت هستند.

ضمن آنکه نصب تصاويري از مراحل انتقال سوخت از مبدا به مقصد و انواع نفت کش ها روي ديوارهاي محوطه، اطلاعات جامعي را درخصوص نحوه توزيع نفت در اختيار بازديدکنندگان مي گذارد.

ساختمان هاي سرويس بهداشتي و نمازخانه نيز در همين محوطه قرار دارند.

چراغ هاي تلمبه اي نفت سوز:

چراغ هاي بنزين خانه

چراغ هاي تلمبه اي نفت سوز، که رايج ترين آنها ساخت کشور سوئد بود، براي مصارف گوناگوني همچون روشنايي، آشپزي، لحيم کاري، زرگري، نقره سازي، مسگري و آهنگري استفاده مي شد. معروف ترين چراغ تلمبه اي نفت سوز "پريموس" نام داشت که اولين بار در سال 1892 توسط فرانس ويلهم ليندکوئيس سوئدي اختراع شد. اين نوع چراغ با نفت سفيد کار مي کرد و براي روشن شدن آن بعد از ريختن نفت با تلمبه دستي کوچک نفت را به مخزن مي رساند تا شعله روشن شود. همين موضوع سبب مي شد اين چراغ ها حرارت بيشتري نسبت به چراغ هاي نفتي قديمي تر داشته باشند.

چراغ موزه بنزين خانه آبادان

با توليد انبوه نفت، کم کم چراغ هاي روشنايي قديمي مثل پيه سوز، جاي خود را به چراغ هاي فتيله اي نفتي دادند. اين چراغ ها که ابتدا با نام "لامپا" شناخته مي شدند، پايه شيشه اي يا مسي داشتند و فتيله اي شبيه به پيه سوز و قابل تنظيم روي آنها نصب بود. به مرور اطراف شعله آنها شيشه تعبيه شد که سبب نورافشاني بيشتر مي شد. پس از لامپا، نوعى چراغ باب شد که فتيله اي پهن ودايره اي شکل داشت كه به دور کلاهکي کشيده مي شد و به همين دليل به آنها گردسوز مي گفتند.

خوراک پزي ها يا اجاق هاي فتيله اي نفتي از دهه 1340 به بعد در آشپزخانه هاي ايران براي طبخ مورد استفاده قرار مي گرفتند. تعداد فتيله هاي مورد نظر در اين اجاق ها که از يک تا 10 عدد بود، بسته به نوع غذا، اندازه قابلمه و يا حرارت مورد نياز تنظيم مي شد. براي تنظيم حرارت يا شعله فتيله ها در اين اجاق ها، پيچ تنظيمي قرار داشت تا با کنترل شعله از دودزدگي جلوگيري و شعله مطلوب را ايجاد كند.

سرسراي دوم:

سرسراى دوم که به وسيله يک ويترين شيشه اي حاوي انواع چراغ فيتيله اي از اتاق اول جدا شده، براي نمايش انواع بخاري، تصاوير نمونه هاي اصلي ظرف هاي روغن موتور، امشي و ديگر فرآورده هاي نفتي عرضه شده در جايگاه ها، روزنامه ها و آگهي هاي قديمي تبليغاتي و تصاوير کارگران در نظر گرفته شده است.

روزنامه بنزين خانه

يكى ديگر از بخش هاى مهم و مستند اين موزه در سرسراى دوم به آگهي ها و تبليغات نفتي روزنامه ها اختصاص دارد. بي شك ديدن و خواندن تصاوير، جملات و اشعار به کار رفته در آنها که استفاده از نفت را تبليغ مي کنند، براي بلزديدكنندگان جالب توجه خواهد بود. زمان نشر بيشتر اين روزنامه ها به دهه آغاز قرن چهاردهم باز مي گردد.

در بخش ديگر اين سرسرا، اصل کالابرگ هاي سوخت كه در دوران جنگ تحميلي و بعد ازآن مورد استفاده قرار مي گرفتند، به نمايش در آمده است.

سرسراى سوم:

نازل بنزين خانه

سرسراي سوم  براي معرفي و نمايش اجزاي داخلي دستگاه هاي پمپ بنزين، "دسپنسر" (توزيع کننده ها) در نظر گرفته شده است. وظيفه ديسپنسرها، مکش فرآورده هاي نفتي از مخازن موجود در جايگاه پمپ بنزين و پمپ کردن آنها به باك خودروها است.

در پى آن کليشه هاي حک آرم روي حلب هاي توزيع فرآورده هاي نفتي و انواع دستگاه هاي ايمني و خاموش کننده آتش نيز عرضه شده است. اين سرسرا، بيشتر نقش يک کارگاه آموزشي را ايفا مي کند و علاقه مندان، به ويژه دانش آموزان، مي توانند با کليه اجزاي داخلي دستگاه پمپ بنزين از نزديك آشنا شوند.

سرسراى چهارم:

فروشگاه بنزين خانه

اين سرسرا به عنوان فروشگاه، براي عرضه و فروش محصولات فرهنگي و هنري در نظر گرفته شده است. روي اغلب اقلام، تصويري از موزه بنزين خانه حک شده، انواع کلاه، تي شرت، ليوان، ساعت، کيف دستي، ماشين هاي بازي کوچک و .... از جمله کالاهاي عرضه شده هستند که بازديد کنندگان مي توانند درصورت تمايل، آنها را با قيمت مناسب خريداري كنند.

در ضلع شمال شرقي موزه نيز، ساختمان چايخانه قرار گرفته است که بازديدکنندگان مي توانند بعد از بازديد در آنجا استراحت كنند.

ساختمان شماره سه و محوطه موزه:

ماكت كارگر بنزين خانه

بخش ديگر موزه را فضاي باز و محوطه بيروني تشکيل مي دهد. در بدو ورود به موزه محوطه اي وسيع مزين به گياهان و درختان بومي ديده مي شود. يک دستگاه خودرو اُپل قديمي ِقرمز رنگ ساخت کشورآلمان متعلق به سال 1953 ميلادي، ماکتي از يک دستگاه پمپ بنزين قديمي دستي و کارمند جايگاه در حال بنزين زدن در اين محوطه، نحوه سوخت رساني را در ايام گذشته به تصوير مي كشد.

در اين فضا مجموعه اي از دستگاه هاي پمپ بنزين به ترتيب سال ساخت و بر اساس روند تکاملي آنها، کنار هم چيده شده اند. قديمي ترين دستگاه، يک پمپ دستي شيشه اي مدرج ساخت 1925 ميلادي است که به شرکت انگليسي "ساتم" تعلق دارد. اغلب دستگاه هاي نمايش داده شده که تعداد آنها به 12 عدد مي رسد، ساخت شرکت هاي انگليسي، آمريکايي و ژاپني است که البته در ميان آنها محصولات کشورهاي آلمان، استراليا و هندوستان نيز ديده مي شود.


براي اطلاعات بيشتر به لينك هاي زير مراجعه كنيد:

content/1/اطلاع-رسانی/1327/نخستين-سالگرد-موزه-بنزين-خانه-آبادان-گرامي-شد

content/1/اطلاع-رسانی/811/وزیر-نفت-از-نخستین-موزه-نفت-بازدید-کرد

content/1/اطلاع-رسانی/809/استقبال-گسترده-مردم-از-موزه-بنزين-خانه-آبادان

content/1/اطلاع-رسانی/681/گزارشي-از-راه-اندازي-موزه-هاي-نفت-در-آبادان